.
.
.

Schulden in het brein – verslag van College #2

12/10/2017

Het nemen van een onverstandige beslissing is makkelijker dan het nemen van een verstandige beslissing. Op 16 februari vond op de Hogeschool Inholland te Den Haag de tweede editie van het schuldencollege plaats. Het thema Schulden in het brein stond deze middag centraal, er werd gefocust op de psychologische kant van schulden. Het college werd gegeven door Roeland van Geus, lector Armoede en participatie en Wilco van Dijk, bijzonder hoogleraar Psychologische determinanten van economisch gedrag. Er kwam naar voren dat schulden een negatieve invloed op het IQ hebben en dat het daardoor moeilijk voor de schuldenaar is om uit de schulden te komen.

Roeland van Geuns vertelt ons dat meer dan de helft van de schuldenaren een lage opleiding heeft gehad. Daarnaast gelden de volgende kenmerken: 30% van de schuldenaren heeft een bijstandsuitkering, vermoedelijk 10-20% heeft een verstandelijke beperking, 20-25% heeft vermoedelijk een beperkte taal- en rekenvaardigheid en 60% geeft aan geen beroep te kunnen doen op hun netwerk. Tegelijkertijd wordt van deze groep schuldenaren, die minder mogelijkheden hebben regie op hun eigen leven te voeren, meer gevraagd dan van burgers zonder schulden. Er wordt verwacht dat ze in staat zijn om de grote hoeveelheid formulieren en rekeningen te verwerken. Juist op deze gebieden ligt niet het sterkste punt van de schuldenaren. Er is dus sprake van een paradox: van de minst bekwame mensen wordt het meeste gevraagd.

Daar komt bij dat het systeem rondom schuldenaren wantrouwen in de hand werkt. Andersom zien we dat er vanuit de partijen rondom de schuldenaar wantrouwen heerst. Het aanvragen van een bijstandsuitkering neemt 4 tot 8 weken in beslag en schuldenaren worden ‘beboet’ indien ze niet op tijd betalen. Op deze manier worden schuldenaren als dader geprofileerd, terwijl ze in de meeste gevallen slachtoffer zijn. Door dit wantrouwen is de bureaucratie rondom schulden enorm en is er in veel gevallen een koude band tussen schuldenaar en schuldeiser. Gevolg hiervan is dat de schuldenaar stress ervaart en het gevoel heeft niet gehoord te worden.

Zowel Van Geuns als Van Dijk leggen de deelnemers aan het college uit dat de effecten van schulden niet alleen financieel zijn, aan schulden kleven ook psychologische effecten. Een langdurige schaarste aan geld (schulden) leidt tot andere denkpatronen. Doordat de schuldenaar meestal volledig gefocust is op het oplossen van deze schulden, verdwijnt de aandacht voor andere zaken, er ontstaat een tunnelvisie. Het gevolg van deze tunnelvisie – de stress – is dat het uitvoerend vermogen van de schuldenaar vermindert. Onder het uitvoerend vermogen vallen functies als redeneren, oplossen en plannen. Doordat het uitvoerend vermogen van de schuldenaar lager is, daalt ook zijn IQ, met als gevolg: het maken van onverstandige keuzes. En dit kan de schuldenproblematiek alleen maar verergeren, aangezien we in een maatschappij leven waar het makkelijk is om onverstandige keuzes te maken en moeilijk is om verstandige keuzes te maken. We zien bijvoorbeeld dat mensen met schulden dit proberen op te lossen door te gaan lenen en vaak onverantwoorde aankopen doen, in plaats van schulden aflossen. Een grote oorzaak hiervan is het verminderde uitvoerend vermogen. Doordat dit vermogen onder druk komt te staan zien we dat 50% procent van de schuldenaren binnen twee jaar weer grote schulden heeft opgebouwd. Deze mensen zitten dus vast in hun probleem.

Gelukkig zijn er ook manieren die de psychologische gesteldheid van de schuldenaar kunnen verbeteren en daardoor de problemen met schulden makkelijker op te lossen maken. Tijdens het college werden er een aantal oplossingen gegeven. Zo is het belangrijk om bij het maken van beleid vertrouwen als uitgangspunt te nemen. Nu zien we dat er vooral wantrouwen heerst als het over de relatie schuldeiser-schuldenaar gaat. De lange bureaucratische procedures zijn hier het bewijs van. Daarnaast is het ook belangrijk om in de omgang met de schuldenaar oordeelvrij te handelen. Schuldenaren zijn vaak slachtoffers en willen net zo graag als dat de schuldeisers dat willen, uit de schulden komen. Daarnaast is het sterk aan te bevelen om de gehele procedure omtrent de schuldhulpverlening in kleine stapjes te laten plaatsvinden. Te denken valt bijvoorbeeld aan het opstellen van een checklist waarin de stappen staan vermeld die nodig zijn om in aanmerking te komen voor schuldhulpverlening. Punten op de checklist kunnen simpel zijn, bijvoorbeeld de aanwezigheid bij het eerste gesprek, het meenemen van de benodigde documenten, etc. Hierdoor blijft het proces overzichtelijk voor de schuldenaar. Tot slot is het beter om de schuldenaar in plaats van te straffen, steuntjes in de rug te geven. Zo zou het taalniveau omlaag moeten, zodat de informatie die de schuldenaar toegezonden wordt begrijpelijk is. Ook dient er ondersteuning geboden te worden bij het invullen van de formulieren. Kort samengevat zijn mensen met schulden vooral slachtoffers en geen daders, een persoonlijke en vooral menselijke benadering is de beste remedie voor de huidige problematiek.